larebo-200x200የሰሞኑ የፕ/ር ኀይለ ላሬቦ ‹ጋላ›ዊ ትንተና እና አረዳድ የላሬቦይዝም ፍልስፍና ተብሎ ይጠራል። የዝ ፍልስፍናዊ ‹ንድፈ-ሐሳብ› የተመሰረተው ‹‹ይህ ጋላ የሚባል ህዝብ ፤ አሁን ኦሮሞ ነው የሚባለው—እኔ በዚህ መጠርያ አልስማማም›› በሚል ላይ ነው። ‹ጋላ› ማለት አረመኔ፣ ባሪያ፣ ጨካኝ፣ መጤና ተጋፊ የሚል ወሰነ-ትርጉም (clear-cut-definition) አለው። ስለዝህ፣ የላሬቦይዝም ፍልስፍና ምንጭ የሰለሞናዊሐረግ አስተሳሰብሆኖ ተገኝቷል። 

https://www.facebook.com/plugins/video.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmeskot%2Fvideos%2F1796207400629475%2F&show_text=1&width=560በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ፣ የሰለሞናዊ ሐረግ ፍልስፍናን ጽፈው የሚያሰተምሩ ሰዎች የኦሮሞ ሕዝብ የራሴ መጠሪያ የሚለውን ስም ፈጽሞ አይቀበሉም። የሕዝቡን ስብእናን መውረፍ ስፈልጉ ‹ጋላ› የሚለውን ቃል ለኦሮሞ ሕዝብ መጠሪያነት ይጠቀማሉ። ‹በእግዝአብሔር የተመረጡ› እነኝህ ‹ድንቅ ሰዎች› ከኦሮሞ ሕዝብ በላይ ‹ሰው› መሆናቸውን ለማሳዬት የተለያዩ ብእሎችን ይጠቀማሉ። ለምሳሌ፡- ጋላን ከመውለድ ማስወረድ፣ የጋላ ወዳጅ የማጭድ ቀዳጅ የለም፣ ጋላና ሰገራ እያደርይገማል፣ ጋላና ሽንፍላ አይጠራም፣ ጋላ ስሰለጥን በጨረቃ ዣንጥላ ይዞ ይዞራል፣ የጋላ ጨዋ የጐመን ጮማ የለውም፣ አፉንያለፈታ (ተብተባ) ጋላ ወዘተ። ይህ የአስተሳሰብ ሽርሙጥናየኦሮሞ ሕዝብ በረቂቁ ማሰብ ስለማይችል፣ በዓይነት (qualitatvily) ከእኛ በታች ነው› የሚል አንደምታ አለው። ስለዝህ፣ በኦሮሞ ሕዝብ እና የኦሮሞ ሕዝብ የራሴ መጠሪያ የሚለውን ስም ፈጽሞ በማይቀበሉ ሰዎች መካከል ‹ዲበአካለዊ ልዩነት› (ontological difference) አለ ማለት ነው። ‹አንድ ላይ ብንሆንም ተለያይተናል› ያለን ማን ነበር!?

የላሬቦይዝም ፍልስፍና ‹‹በአንድ ቃል ምክንያት ከአንድ በላይ ጦርነቶች ተካሂደዋል›› የሚለውን የአረቦች ብእል ልብ ይሉዋል! ብሔራዊ መግባባት ላይ እነዳንደርስ እንቅፋት ከሚሆኑ ነገሮች አንዱና ዋነኛው እንድህ ዓይነቱ ንቀትና ጥላቻ ነው።ሰው ‹‹ኦሮሞነቴን የማትቀበል ኢትዮጵያ 99 ቦታ ትበጣጠስ!›› የሚለው እኮ በጅምላ ሰለተናቀና፣ በጅምላ ስለተዘለፈ እንጅ  ኢትዮጵያዊነትን ጠልቶ አይደለምእናት ሀገር እንዴት ትጠላለች ጃል! እንዳለጌታ ከበደ ‹‹ስድብ አዘዋዋሪ ጽ/ቤት›› በተሰኘ መጣጥፉ ውስጥ ይህንን ጉዳይ እንድ ስል ነበር የታዘበው፡-

‹‹እኔን የሚያሳስበኝ በተናጠል ስለሚሰደቡ ስድቦች አይደለም፤ እኔን የሚያሳስበኝ በጅምላ ስለሚናቅ፣ በጅምላ ስለሚዘለፍ፣ በጅምላ ስለሚሰደብ ሕዝብና ማህበረሰብ ነው፤ ብዙውን ጊዜ ስድቦቹን ማን ፈብርኮ ወደ ህዝቡ ህሊና እንደሚልካቸው አይታወቅም፤ የስድቦቹ ዓላማ የተሰዳቢውን አካሄድ ማሰናከል ነው፤ በመንገዱ እሾህ ለመዝራት፤ በልቦናው ውስጥ ያለችን የተስፋ ጭላንጭል ለማዳፈን…ብዙ ተረቦች አሉን፤ ብዙ ቀልዶች አሉን፤ ብዙ አባባሎች አሉን፤ እነዚህ ፈጣሪያቸው የማይታወቁ፤ የአንድን ብሔር ስም ጠቅሰው ‹ወደ ሚመለከተው ክፍል የተላኩ› ስድቦች ጐጂ ለመሆናቸው አያጠያይቅም፤ የአንድን ሰው ማንነት ከወጣበት ብሄር ጋር በማያያዝ መስፈሪያ ቁናቸውን የሚያበጁ ‹ህዝቦች› አሉ፤ እነዚህን ህዝቦች በፍርድ አደባባይ አቁሞ የሚከሳቸው የለም››

‹‹አንበሶች ታሪካቸውን መጻፍ እስኪችሉ ድረስ፣ ጀግኖች ገዳዮቹ ናቸው›› ይላል የአፊሪካ ሰው!  ምስጋና ለዋቃዮ! የኦሮሞ ሕዝብ የነፃነት ትግል የጥቁር ሕዝቦችን ስብእና ዝቅ የሚያረጉ የላሬቦይዝም ፍልስፍናን (የሃም ንድፈ-ሐሳብን) ለአንዴና ለመጨረሻ ግዜ  አከርካሪውን ለመስበር ችሏል። ምስጋና ለአያና አባ ኬኛ! የኦሮሞ ምሁራን የጋላ ተረታ-ተረት ዳግም እንዳያንሰራራ ከኦሮሚያ ምድር በጣም አርቀው ቀብሮታል! ምስጋና ለቁቤ ትውልድ! የላሬቦይዝም ፍልስፍናን የሚቀበሉበት አህምሮ የላቸውም! እኔም የቁቤ ትውልድ እንደመሆነ መጠን፣  የፕ/ር ኀይለ ላሬቦ ‹ጋላ›ዊ ፍልስፍና እውን ሆኖ ከማይ፣ የኦሮሚያ ሪፐብሊክን ማየት ይመርጣለሁ!

በመጨረሻም፣ የዝ ሰውየ የታሪክ ትንተናና አረዳድ ቃርያ ነገር መሆኑን ለመረዳት፣ ፕ/ር መሃመደ ሃሰን፣ ፕ/ር አባስ ጋናሞ፣ ፕ/ር አሰፋ ጃለታ፣ ፕ/ር ተሰማ ታአ፣ ዶ/ር ነጋሶ ጊዳዳ፣ ፕ/ር ሕዝቅኤል ጋቢሳ፣ ፕ/ር መኩሪያ ቡልቻ፣ ፕ/ር ጌታቸው ጂጊ፣ ታቦር ዋሚ ወዘተ የደረሱትን የምርምር ሥራዎችን በጥንቃቄ መመልከት ይቻላል። ፕ/ር ኀይለ ላሬቦ እንደ ፕ/ር ጌታቸው ሃይሌ ሁሉ ለኦሮሞ ሕዝብ ያለውን ጥላቻ በግልጽ ስለነገረን ከልብ ልናመሰግነው ይገባል!  በእውቀቱ ሥዩም ይህንን አስቅኝ ክስተት እንድ ሲል ነበር በለበጣ መልክ የገለጸው፡-‹‹የወንድሙን ስም ለመቀበል የጎፈነነው ሰው ፤ ስለወንድማማችነት ለመስበክ ቴሌቪዝኑን ሲያጣብብ ማየት አይገርምም? ለመሆኑ ፣በዚህ ሰውየ የሰአት አቆጣጠር ‹አሁን› ስንት ነው?››

የታቦር ዋሚ ‹‹የውገና ድርሰቶችና የታሪክ እውነቶች›› ከተሰኘ መጽሐፍ ውስጥ በወሰድከት ጥቅስ የዛሬ መጣጥፌን ላሳርግ፡

‹‹የታሪክ ምሁራን የበቴ ክህነትና የነገሥታትን ፍላጐት እየተመለከቱ ምንም ዓይነት የታሪክ ትንታኔና እውነተኛ የሆነውንየቃሉን ምንነት ሳያቀርቡጋላብለው የኦሮሞን ሕዝብ በመጥራት የቃሉን አመጣጥ ትክከለኛነት ፍለጋ አንዴ ወደ ፈረንሣይ፣ከዚያም ወደ እስራኤል፤ አረብ ሀገርና ምሥራቅ አፊሪካ ጫፍ እየወሰዱ፤ የኦሮሞ ሕዝብ መጤና የኢትዮጵያ ታሪክ ተካፈይእንዳልሆነ ሲያደርጉትና በማያውቀው ስም ሲጠሩት ቆይተዋል። የኦሮሞ ሕዝብ የአፊሪካ ሕዝብ ነባር ሕዝብና እራሱን ኦሮሞእንደሚል እየጠቀሱ ጭምር በተቃራኒው ግን ቤተ መንግስት፤ ቤቴ ክህነት እና አጃቢዎቻቸውጋላሲሉ እስከ 1966 . ድረስ መቆየታቸው ታሪክ ያመሰክራል።

ብዙ ያታሪክ ምሁራን (ሉዶልፍ፡ 1682 ቼሩሊ፡ 1917 ትሪሚንገሃም፡ 1976 ሃንትንግፎርድ፡ 1954 ሀበርላንድ፡ 1963 ክኑትሰን፡ 1966 መኩሪያ 2011) በጻፉት መጽሐፋቸው ላይ እንዳብራሩት ሕዝቡ ከመጀመሪያ ጀምሮ እስከ ዛሬድረስ እራሱን በኦሮሞነት ብቻ እንጂ በሌላ ስም ፈጽሞ እንደማይጠራ ምስክርነታቸውን ሰጥተዋል።

ዜትልማን Zitlman ጽሐፍት 1996 ባሳተሙት መጽሐፋቸው (በገጽ 106) ላይ፣ አባ ጎርጎረዮስ ለጀርመኑ ሩዶልፍጋላስለምለው ስም ምንነት ስያስረዱ፣ የኦሮሞ ሕዝብጋላየሚለውን እንደማያውቅና እንደማይጠቀምበት፣ጋላብለንየሚንጠራቸው እኛ አማሮች (ክርስትያኖች) ነን ማለታቸውን ገልጸዋል።

/ ጌታቸው ኃይሌ ግን 2002 ባሳተሙት መጽሀፋቸው ላይ (ገጽ. 233) 13 መቶ ክፍል ዘመን ጀምሮ የአማራ ሕዝብጋላየሚለውን ቃል የሚጠቀመው ኦሮሞ ለሚባለው የሕዝብ ስም ነው በማለት የጻፉትን ዘንግተው በሌላ ጊዜ ኦሮሞየሚለው ስም አድስ የመጣ ስም እንደሆነ አድርገው አቅርበዋል። ሌላው ቢቀር ተረጎምኩ በሚሉት የአባ ባሕርይ ሠነድየሚባለው ላይ ትክክልም ባይሆን የሕዝቡ የመጀመሪያ አባት ኦርማ እንደሆነ የተገለጸውን እንዴት ሳያዩት አለፉ? አጼ ሠርጸድንግል (1563-1596) ሠራዊታቸውን የኦሮሞን ተዋጊዎች ሊቋቋም ባለመቻሉ መኳንንቶቻቸውንና ሊቃውንቶቻቸውንሰብስበው፤ ‹…እነዝህን የወረሞ ዘሮች ሁልጊዜ እንወጋቹዋለን፤ እንገድላቹዋለን፤ ነገር ግን እየበረቱ ያድራሉ፤ ክርስቲያኑ ግንከማነስ በቀር አይጨምርም። ምን ይሻላል? የዝህን ብልሃት ንገሩኝማለታቸውን / ጌታቸው ኃይሌ ሳያነቡ ቀሩ ማለትይቻላል?

አለቃ አጽሜ (ክፍል 1 ገጽ 16-17) ስለዝህ ስገልጹ፤ኦሮሞዎች ክርስቲያኑን ወይም አማራውን ወይም ትግረውን ሲዳማይሉታል።እነሱ ግን ኦሮሞ ነን ይላሉ። ክርስቲያኑ/አማራው ግንጋላይላቸዋል ብለዋል።

ይህ የአለቃ አጽሜና የሌሎችም ምስክርነት / ጌታቸው [እና ፕ/ር ኀይለ ላሬቦ] ከማስረጃ ውጭ ለሚያቀርቡት አጉል ክስጥሩ ትምህርት ይሆናቸዋል ተብሎ ይገመታል። በእውነቱ፣ ፍርሃት ወለድ የውርስ ጥላቻ ስሜታቸውን ለማንጸባረቅ ከሚሹወገኖች በስተቀር ሌሎቹ በግልጽ የሚያውቁት የአደባባይ ሚስጥር ነው።›› (ታቦር ዋሚ፣ የውገና ድርሰቶችና የታሪክ እውነቶች፣ ገጽ. 57-58)

Raatuun raatofteet nama raatessiti’ አለ ቡሻ ጎሮ!

ቸር እንሰንብት!

Advertisements